Een aneurysma is een uitpuilend deel van de wand van een slagader, meestal de aorta.

De uitpuiling ontstaat gewoonlijk op een zwakke plek in de slagaderwand. Hoewel aneurysma's in principe overal in de aorta kunnen ontstaan, treden ze in driekwart van de gevallen op in de buikaorta. Een aneurysma kan de vorm hebben van een ronde of langwerpige zwelling. Deze laatste vorm komt het meest voor.

Aorta-aneurysma's worden voornamelijk veroorzaakt door arteriosclerose, waardoor de wand van de aorta zodanig verzwakt dat deze door de druk van binnen naar buiten puilt als de binnenband van een fietsband. Vaak ontstaat er in een aneurysma een bloedstolsel dat zich over de gehele aneurysmawand kan uitbreiden. De kans op aneurysma's is groter bij mensen met hoge bloeddruk of die roken. Ook verwondingen, ontstekingen van de aorta, erfelijke bindweefselziekten als het syndroom van Marfan en syfilis verhogen het risico van aneurysma's. Bij patiënten met het syndroom van Marfan ontstaat het aneurysma in het opstijgende deel van de aorta, vlak boven het hart.

Ook in andere slagaders kunnen aneurysma's optreden. Vaak zijn deze het gevolg van een aangeboren zwakte van de slagaderwand of van arteriosclerose, maar soms ontstaan ze als gevolg van verwondingen door messen of kogels of door bacteriële infecties of schimmelinfecties in de slagaderwand. Een dergelijk infectie begint meestal elders in het lichaam, vooral in een hartklep.
Geïnfecteerde aneurysma's in de slagaders naar de hersenen zijn bijzonder gevaarlijk en moeten in een vroeg stadium worden behandeld. Dit houdt meestal operatief ingrijpen in, wat zeer riskant is.

 

Aneurysma's in de abdominale aorta (het gedeelte van de aorta dat door de buikholte loopt) komen vaak voor bij meerdere personen uit dezelfde familie en treden veelal op bij mensen met hoge bloeddruk. De diameter van dergelijke aneurysma is vaak groter dan 7,5 cm en ze kunnen openscheuren. (De normale diameter van de aorta is 2 tot 2,5 cm.)

 

Een patiënt met een abdominaal aneurysma voelt vaak een kloppend gevoel in de buik. Het aneurysma kan pijn veroorzaken, meestal een diepe, doordringende pijn vooral in de rug. De pijn kan hevig zijn en is meestal aanhoudend, al neemt deze soms af als de patiënt van houding verandert.

Als het aneurysma openscheurt, is het eerste symptoom meestal een ondraaglijke pijn in de onderbuik en de rug en drukpijn op de plaats van het aneurysma. Als er sprake is van een zware inwendige bloeding, kan de patiënt snel in shock raken. Een opengescheurd aneurysma in de buik is vaak fataal.

 

De pijn is een goede aanwijzing, maar deze treedt pas vrij laat op. Veel patiënten met een aneurysma hebben helemaal geen symptomen en worden bij toeval gediagnosticeerd bij lichamelijk onderzoek of röntgenonderzoek dat om andere redenen wordt uitgevoerd. Soms voelt de arts op de middenlijn van de buik een kloppende massa. Bij snel groeiende aneurysma's die op het punt staan open te scheuren, is vaak sprake van pijn of drukpijn als de arts tijdens lichamelijk onderzoek op de buik duwt. Bij zwaarlijvige patiënten worden echter zelfs grote aneurysma's soms niet ontdekt.

Er bestaan diverse laboratoriumonderzoeken om aneurysma's op te sporen. Als er in de wand van het aneurysma kalk is afgezet, kan het op een röntgenfoto van de buik zichtbaar zijn. Met echografie zijn de afmetingen van het aneurysma gewoonlijk duidelijk te bepalen. Nog nauwkeuriger kunnen de grootte en de vorm van het aneurysma worden vastgesteld op een CT-scan, vooral als eerst intraveneus een contrastvloeistof wordt ingespoten. Dit onderzoek is echter tamelijk kostbaar. Onderzoek met behulp van kernspinresonantie (MRI) is ook bijzonder nauwkeurig, maar is duurder dan echografie en zelden noodzakelijk.

 

Tenzij een aneurysma al scheurt, hangt de behandeling af van de grootte ervan. Een aneurysma met een diameter van minder dan 4,5 cm zal niet gauw openscheuren, maar bij een aneurysma van meer dan 5 cm is de kans op scheuren groot. Vandaar dat bij deze laatste gevallen meestal operatief wordt ingegrepen, tenzij dat om andere medische redenen te riskant is. Bij een dergelijke operatie wordt het aneurysma hersteld met behulp van een kunststofprothese. De sterftekans bij een dergelijke operatie is ongeveer 2%.

Als het aneurysma openscheurt of op het punt staat te scheuren, moet er een spoedoperatie worden uitgevoerd. In dat geval is er slechts 50% kans dat de patiënt de operatie overleeft. Als een aneurysma openscheurt, kunnen de nieren schade oplopen door onvoldoende bloedtoevoer of door shock als gevolg van bloedverlies. Als er na de operatie nierinsufficiëntie optreedt, nemen de overlevingskansen sterk af. Een gescheurd aneurysma dat niet wordt behandeld, is altijd fataal.

 

Aneurysma's in het gedeelte van de thoracale aorta, het gedeelte van de aorta dat door de borstkas (thorax) loopt, zijn verantwoordelijk voor een kwart van alle aorta-aneurysma's. Een veelvoorkomende vorm van thoracale aorta-aneurysma's is die waarbij de aorta opzwelt vlak boven het hart. Deze zwelling kan leiden tot slecht functioneren van de klep tussen de linkerkamer en de aorta, waardoor bloed teruglekt in het hart terwijl de klep gesloten is. Ongeveer de helft van de patiënten bij wie dit optreedt, lijdt aan het syndroom van Marfan of een variant hiervan. Bij de overige 50% is geen duidelijke oorzaak voor het aneurysma aan te wijzen, al is er wel vaak sprake van hoge bloeddruk.

 

Aorta-aneurysma's in de borstkas kunnen zeer groot worden zonder symptomen te veroorzaken. De symptomen die zich kunnen voordoen zijn het gevolg van de druk die de verwijde aorta uitoefent op de omringende weefsels. De kenmerkende symptomen zijn pijn (gewoonlijk hoog in de rug), hoesten en een piepende ademhaling. Soms hoest de patiënt bloed op door druk op of erosie van de luchtpijp of als de nabijgelegen luchtwegen beschadigd zijn door de druk. Druk op de slokdarm, de buis waardoor voedsel naar de maag wordt getransporteerd, kan slikproblemen veroorzaken. Druk op de zenuw naar het strottenhoofd, kan heesheid veroorzaken. Verder kunnen een aantal symptomen optreden die gezamenlijk bekend staan onder de naam syndroom van Horner, waarbij aan één kant van het gezicht de pupil vernauwd is, het ooglid afhangt en overmatige transpiratie optreedt. Op thoraxfoto's kan een verschoven luchtpijp te zien zijn. Ook abnormale kloppingen in de borstwand kunnen een teken zijn van een thoracaal aorta-aneurysma.

Als een thoracaal aorta-aneurysma openscheurt, ontstaat vaak hoog in de rug een ondraaglijke pijn. Naarmate de aorta verder scheurt, kan de pijn uitstralen naar laag in de rug en in de buik, en kan worden gevoeld in de borst en armen, waardoor de symptomen op die van een hartinfarct lijken. De patiënt kan spoedig in shock raken en overlijden als gevolg van bloedverlies.

 

Een thoracaal aorta-aneurysma kan worden ontdekt aan de hand van de symptomen of bij toeval bij een onderzoek om andere redenen, bijvoorbeeld na röntgenopnamen van de borstkas. De precieze omvang van het aneurysma kan worden vastgesteld met behulp van CT-scan, MRI-scan of slokdarmechografie. Of een operatie noodzakelijk is en welke operatietechniek het best kan worden toegepast, wordt meestal bepaald met een röntgenopname van de aorta die wordt gemaakt nadat er een contrastvloeistof is ingespoten, waardoor de omtrek van het aneurysma zichtbaar wordt.

 

Als de diameter van een thoracaal aorta-aneurysma meer dan 7 cm is, wordt er meestal operatief een kunststofprothese in de slagader geplaatst. Aangezien bij patiënten met het syndroom van Marfan de kans op scheuring groter is, wordt bij hen de operatie vaak al bij kleinere aneurysma's aanbevolen. Een operatie voor een thoracaal aorta-aneurysma brengt een aanzienlijk risico met zich mee: de kans op overlijden tijdens de operatie is 10 tot 15%. Daarom worden soms bètablokkers voorgeschreven die de hartslag en de bloeddruk vertragen en zo de kans op scheuring verminderen.