Cariës / tandbederf

Tandbederf kan alleen ontstaan als tanden daarvoor gevoelig zijn, als er zuurproducerende bacteriën aanwezig zijn en voedsel waardoor de bacteriën goed kunnen groeien. Een tand die gevoelig is voor tandbederf beschikt over relatief weinig fluoride of heeft diepe putjes, groeven of spleten waaruit tandplak (aanslag van bacterieen op tanden) moeilijk te verwijderen is.

 

 

 

In de mond bevinden zich grote hoeveelheden bacterieen, maar slechts bepaalde soorten veroorzaken tandbederf. De bacterie die meestal tandbederf veroorzaakt, is Streptococcus mutans.

 

Tandbederf (cariës) kan op verschillende manieren ontstaan, afhankelijk van de plek op de tand. Cariës van gladde oppervlakken ontwikkelt zich het langzaamst en is het best te voorkomen en te behandelen. Bij deze vorm van cariës begint een gaatje als een wit plekje waar bacteriën het calcium van het glazuur aan het oplossen zijn. Cariës van gladde oppervlakken tussen de tanden of kiezen begint meestal bij mensen tussen de 20 en 30 jaar.

Cariës van putten en spleten begint vaak tijdens de tienerjaren in het definitieve gebit en ontwikkelt zich in de smalle groeven van het kauwoppervlak van de achterste kiezen aan de wangzijde. Deze vorm van cariës ontwikkelt zich snel. Bij veel mensen zijn deze kwetsbare gebieden niet goed schoon te houden, omdat de groeven smaller zijn dan de haren van een tandenborstel.

Cariës van de tandwortel ontstaat meestal bij mensen van boven de 50 jaar en begint op het botachtige weefsel dat het worteloppervlak (cement) bedekt en dat door terugtredend tandvlees bloot is komen te liggen. Deze vorm van cariës ontstaat vaak omdat het wortelgebied moeilijk schoon te houden is en omdat er te veel suiker in de voeding zit. Cariës van de tandwortel kan de moeilijkst te voorkomen vorm van cariës zijn.

Cariës van het glazuur (de harde buitenlaag van een tand of kies) ontwikkelt zich langzaam. Nadat de cariës tot de tweede tandlaag is doorgedrongen (het wat zachtere, minder sterke tandbeen) ontwikkelt het bederf zich sneller, waarbij na verloop van tijd het binnenste gedeelte van de tand of kies wordt aangetast waarin zich de zenuwen en bloedvaten bevinden. Hoewel een gaatje pas na twee tot drie jaar door het glazuur is gebroken, kan het binnen een jaar de veel grotere afstand van tandbeen naar tandzenuw overbruggen. Cariës van de tandwortel die in het tandbeen ontstaat, kan dus in korte tijd veel tandweefsel vernietigen.

 

Symptomen

Tandpijn wordt niet alleen veroorzaakt door gaatjes. De pijn kan ook het gevolg zijn van tandwortels die blootliggen maar niet zijn aangetast, zeer krachtig kauwen of gebroken tanden. Een verstopte neusbijholte kan de bovenste tanden gevoelig maken.

 

Meestal veroorzaakt een gaatje in het glazuur geen pijn. Het begint pas pijn te doen als het tandbeen wordt aangetast. De pijn wordt mogelijk alleen gevoeld als iets kouds wordt gedronken of als er snoep wordt gegeten. Dit wijst erop dat het binnenste deel van de tand of kies nog gezond is. Als het gaatje in dit stadium wordt behandeld, kan de tand of kies meestal worden gespaard en ontstaan er zeer waarschijnlijk geen pijn of kauwproblemen meer.

 

Een gaatje dat dicht bij de zenuw komt of deze bereikt, veroorzaakt onherstelbare schade. De pijn blijft doorzeuren ook nadat een prikkel (koud water bijvoorbeeld) is weggenomen. De tand of kies doet mogelijk zelfs pijn zonder prikkel (spontane tandpijn).

 

Wanneer bacteriën de zenuw binnendringen en deze sterft af, dan kan de pijn tijdelijk ophouden. Omdat de ontsteking en infectie zich verspreiden tot net voorbij het uiteinde van de wortel waardoor er een abces ontstaat (ophoping van pus), zal na korte tijd (uren of dagen) de tand gevoelig worden wanneer er op iets wordt gebeten of wanneer met de tong of vinger druk op de tand wordt uitgeoefend. Een pusophoping rondom de tand drukt deze vaak uit de kas. Door te bijten wordt de tand teruggeduwd, wat hevige pijn veroorzaakt. De pus kan zich verder ophopen en het aangrenzende tandvlees doen opzwellen of het kan zich door de kaak verspreiden, in de mond lopen of zelfs door de huid naar buiten komen.

 

Diagnose en preventie

Als een gaatje wordt behandeld voordat het pijn begint te doen, is de kans op beschadiging van de tandzenuw kleiner en gaat er minder tandweefsel verloren. Om gaatjes vroegtijdig op te sporen, informeert de tandarts naar pijnklachten, onderzoekt de tanden, controleert ze met behulp van speciale instrumenten op gevoeligheid en zachte plekken en maakt mogelijk röntgenfoto's. Het gebit dient om de zes maanden te worden gecontroleerd. Niet bij elke controle worden röntgenfoto's gemaakt. Afhankelijk van het oordeel van de tandarts, kunnen om de 12 tot 36 maanden röntgenfoto's worden gemaakt van iemands gebit.

 

De vijf belangrijkste methoden ter voorkoming van gaatjes zijn: goede mondhygiëne, goede voeding, fluoride, beschermende laklaag en bacteriedodende middelen.

 

Mondhygiëne

De tanden dienen vóór of na het ontbijt en vóór het slapen gaan te worden gepoetst en dagelijks te worden geflost om tandplak te verwijderen. Met een dergelijke goede mondhygiëne wordt cariës van gladde oppervlakken doeltreffend bestreden. Het poetsen voorkomt de vorming van gaatjes aan de voor- en achterkant van de tand terwijl het flossen het gebied tussen de tanden schoonmaakt dat met een tandenborstel niet is te bereiken. Met behulp van een tandvleesstimulator met rubberen punt kunnen voedselresten onder de tandvleesrand en van delen van het tandvlees tegenover de lippen, wangen, tong en gehemelte worden verwijderd.

 

Iemand met een normale handvaardigheid heeft maar ongeveer drie minuten nodig om zijn tanden goed te kunnen poetsen. Tandplak is aanvankelijk tamelijk zacht en de kans op gaatjes is klein als de plak ten minste één keer per 24 uur met een zachte tandenborstel en tandzijde wordt verwijderd. Zodra de plak is verkalkt, een proces dat na ongeveer 24 uur op gang komt, wordt verwijdering ervan moeilijker.

 

Voeding

Alle koolhydraten kunnen in zekere mate tandbederf veroorzaken, maar de grootste boosdoeners zijn suikers. Alle suikers hebben dezelfde uitwerking op de tanden, waaronder tafelsuiker (sucrose), de suikers in honing (levulose en dextrose), fruit (fructose) en melk (lactose). Steeds als suiker in aanraking komt met tandplak, produceert de bacterie Streptococcus mutans in tandplak gedurende ongeveer 20 minuten zuren. De hoeveelheid geconsumeerde suiker is niet van belang. Het gaat erom hoe lang de suiker in aanraking is met de tanden. Het is dus schadelijker voor de tanden om een glas frisdrank met kleine slokjes in een uur leeg te drinken, dan een reep chocola binnen vijf minuten op te eten, ook al bevat de reep chocola meer suiker.

 

Iemand die gemakkelijk gaatjes krijgt, dient minder vaak zoetigheid te eten. Na het eten van zoetigheid kan het spoelen van de mond wel wat suiker uit de mond verwijderen, maar tanden poetsen is doeltreffender. Het helpt ook om kunstmatig gezoete dranken te drinken, hoewel ook light frisdranken een bepaald zuur bevatten dat tandbederf in de hand kan werken. Thee of koffie drinken zonder suiker helpt ook gaatjes voorkomen, vooral op blootliggende tandworteloppervlakken.

 

Fluoride

Fluoride kan de tanden en vooral het glazuur beter bestand maken tegen het zuur dat het ontstaan van gaatjes veroorzaakt. Inname van fluoride is vooral doeltreffend wanneer de tanden groeien en uitharden, tot de leeftijd van ongeveer 11 jaar. In een aantal landen wordt fluoride aan het drinkwater toegevoegd. Als er echter te veel fluoride in het water zit, kunnen er vlekken en verkleuringen op de tanden verschijnen. Als een kind te weinig fluoride binnenkrijgt, kan de arts of tandarts natriumfluoridetabletten voorschrijven. De tandarts kan rechtstreeks fluoride aanbrengen op de tanden van een patiënt die vatbaar is voor tandbederf, ongeacht de leeftijd. Tandpasta met fluoride heeft ook een gunstige uitwerking.

 

Beschermende laklaag

Er kunnen beschermende laklagen worden gebruikt om moeilijk te bereiken groeven op de kiezen te beschermen. Nadat het betreffende deel van het gebit grondig is schoongemaakt, wordt het glazuur voorbehandeld waarna lak (vloeibaar plastic) in en over de groeven van de kiezen wordt aangebracht. Wanneer de lak uithardt, vormt het zo een effectieve barrière waardoor alle bacteriën die nog in de groeven aanwezig zijn geen zuur meer kunnen produceren omdat er geen voedsel meer bij kan komen. Een dergelijke beschermende laklaag gaat redelijk lang mee (ongeveer 90% langer dan één jaar en 60% langer dan tien jaar) maar moet soms worden gerepareerd of vervangen.

 

Bacteriedodende behandeling

Sommige mensen hebben bijzonder actieve bacteriën in hun mond die gaatjes veroorzaken. Een ouder kan deze bacteriën overbrengen op een kind, vermoedelijk door kussen. Als de eerste tanden zijn verschenen, groeien de bacteriën snel en kunnen dan gaatjes veroorzaken. Als er binnen een familie veel tandbederf voorkomt, hoeft dit dus niet noodzakelijkerwijs een gevolg te zijn van slechte mondhygiëne of slechte eetgewoonten.

 

Bij mensen die zeer gevoelig voor tandbederf zijn, kan een bacteriedodende behandeling nodig zijn. De tandarts verwijdert eerst alle rotte plekken en dicht alle putjes en spleten in de tand af. Vervolgens wordt een krachtige mondspoeling (chloorhexidine) voorgeschreven die een aantal weken moet worden gebruikt om de resterende bacteriën te doden. Op die manier hoopt men dat minder schadelijke bacteriën de plaats innemen van de bacteriën die gaatjes veroorzaken. Om de bacteriegroei onder controle te houden, kan de patiënt thuis dagelijks de mond spoelen met fluoride en kauwgom met xylitol kauwen.

 

Behandeling

Als het tandbederf wordt tegengehouden voordat het tandbeen wordt bereikt, kan het glazuur uit zichzelf herstellen, waarbij de witte vlek op de tand verdwijnt. Als het bederf eenmaal het tandbeen heeft bereikt, moet het rotte gedeelte van de tand worden verwijderd en worden vervangen door een vulling (restauratie). Door vroegtijdige behandeling van tandbederf blijven de tanden sterk en wordt de kans op aantasting van de pulpa kleiner.

 

Vullingen

Vullingen worden van verschillende materialen gemaakt en kunnen in of om de tand worden aangebracht. Zilveramalgaam wordt meestal gebruikt voor vullingen in de kiezen, waar vooral de sterkte van de vulling van belang is en de zilveren kleur niet zo opvalt. Zilveramalgaam is relatief goedkoop en gaat gemiddeld 14 jaar mee. Gouden vullingen (inlays) zijn duurder en vereisen ten minste twee tandartsbezoeken. Ze zijn echter sterker en kunnen in zeer grote gaten worden gebruikt.

 

In de voortanden worden composiet- en porseleinvullingen gebruikt, omdat amalgaamvullingen daar te zeer zouden opvallen. Deze vullingen worden hoe langer hoe meer ook in de kiezen gebruikt. Ze hebben dezelfde kleur als de tanden, maar zijn duurder dan amalgaamvullingen en gaan mogelijk minder langer mee, vooral in de kiezen, die bij het kauwen een flinke druk moeten verduren.

 

Glasionomeer, een vullingmateriaal met de kleur van een tand, is zo ontwikkeld dat er fluoride vrijkomt wanneer het eenmaal is aangebracht, wat een groot voordeel is voor patiënten die gevoelig zijn voor tandbederf op de rand van het tandvlees. Glasionomeer wordt ook gebruikt om delen van het gebit te herstellen die zijn beschadigd door te hard poetsen.

 

Wortelkanaalbehandeling en tanden trekken

Wanneer de pulpa door tandbederf blijvend is beschadigd, kan de pijn alleen worden weggenomen door verwijdering van de pulpa door middel van een wortelkanaalbehandeling (endodontische behandeling) of door de tand of kies te trekken. De kiezen waarbij een wortelkanaalbehandeling is uitgevoerd, worden soms beschermd met een kroon, die het gehele kauwoppervlak vervangt, maar meestal is dit niet noodzakelijk. De herstelmethode voor voortanden waarbij een wortelkanaalbehandeling is uitgevoerd, is afhankelijk van de hoeveelheid tand die overblijft.

 

Het komt zelden voor dat er binnen een paar weken na een wortelkanaalbehandeling koorts, hoofdpijn en zwelling van de kaak, mondbodem of keel ontstaat. Als deze complicaties zich wel voordoen, dient een arts of tandarts te worden geraadpleegd. Een getrokken tand of kies moet soms worden vervangen, omdat de aangrenzende tanden mogelijk een andere stand aannemen, waardoor de beet verandert. De vervanging kan een brug zijn (een vaste, gedeeltelijke gebitsprothese, waarbij de kiezen aan weerszijden van de ontbrekende tand worden bedekt met een kroon) of een verwijderbare prothese. Een ontbrekende tand of kies kan ook door een implantaat worden vervangen. Een kroon is een huls die over een kies wordt aangebracht. Meestal zijn er twee, maar soms ook meer tandartsbezoeken nodig om een kroon goed aan te meten. Tijdens het eerste bezoek prepareert de tandarts de tand door deze in een enigszins tapse vorm te brengen.

 

Vervolgens maakt hij een afdruk van de geprepareerde tand en plaatst er een noodkroon op. In een tandtechnisch laboratorium wordt de definitieve kroon gemaakt aan de hand van de afdruk. Tijdens het volgende bezoek wordt de noodkroon verwijderd en de definitieve kroon met cement op de geprepareerde tand bevestigd. Kronen zijn meestal gemaakt van een goudlegering of een ander metaal. Porselein kan worden gebruikt om de metaalkleur te maskeren. Kronen kunnen ook helemaal uit porselein bestaan, maar porselein is harder en ruwer dan glazuur en kan snellere slijtage veroorzaken van de tegenovergelegen tanden. Kronen die helemaal van porselein of een soortgelijk materiaal zijn gemaakt breken ook iets vaker dan metalen kronen.

 

Wortelkanaalbehandeling voor een ernstig beschadigde tand 1. De tand wordt verdoofd. 2. Om de tand wordt een rubberen dam (of een ring van watten of tampons) geplaatst om de tand te isoleren van bacteriën in de rest van de mond. 3. Bij kiezen wordt een gat in het kauwoppervlak geboord en bij voortanden aan de tongzijde. 4. Met dunne instrumenten wordt de pulpa uit de pulpakamer verwijderd. 5. Het wortelkanaal wordt gladgevijld en vanaf de opening tot de wortel verbreed tot een trechtervorm. 6. Het kanaal wordt afgesloten met een vulling.

 

Alle documenten op deze sites zijn louter informatief en mogen niet beschouwd worden als rechtsgeldige documenten.

 

De vzw kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de informatie op deze website. Hoewel het onze bedoeling is om bijgewerkte en juiste informatie te verspreiden, kunnen we geen perfect resultaat garanderen. Eventuele onjuistheden die ons worden gesignaleerd, zullen we zo spoedig mogelijk verbeteren.

 

Tot slot

 

Bent u van mening dat bepaalde informatie ontbreekt of onduidelijk is, dan vernemen wij dat graag van u. Mail