Dissociatieve amnesie (geheugenverlies)is het onvermogen om zich belangrijke persoonlijke informatie te herinneren. Deze amnesie is gewoonlijk van traumatische of stressvolle aard en is te veelomvattend om te kunnen worden verklaard door gewone vergeetachtigheid.

Gewoonlijk betreft geheugenverlies informatie die deel uitmaakt van het dagelijkse bewustzijn of het 'autobiografisch' geheugen, zoals wie men is, wat men heeft gedaan, waar men is geweest, met wie men heeft gesproken, wat er gezegd, gedacht en gevoeld is, enzovoort. Soms blijft de informatie invloed uitoefenen op het gedrag van de persoon, ook al is deze de informatie kwijt.

Patiënten met dissociatieve amnesie hebben gewoonlijk een of meer gaten in hun herinnering die betrekking hebben op een periode van een paar minuten tot een paar uur of dagen. Er zijn echter ook gevallen beschreven van amnesie die jaren of zelfs een heel leven betreffen. Gewoonlijk zijn de grenzen van het gat in de herinnering duidelijk. De meeste mensen zijn zich bewust van het feit dat ze 'wat tijd kwijt zijn', maar sommige mensen met dissociatieve amnesie merken pas dat ze zich een periode niet kunnen herinneren wanneer er aanwijzingen of bewijzen zijn dat ze dingen hebben gedaan die ze zich niet meer kunnen herinneren. Sommige mensen met amnesie vergeten een aantal, maar niet alle gebeurtenissen uit een bepaalde periode; anderen herinneren zich hun gehele leven niet meer of vergeten dingen zodra deze zich voordoen.

Hoe vaak dissociatieve amnesie voorkomt, is onbekend, maar de stoornis doet zich vaak voor bij jongvolwassenen. Amnesie komt vaker voor bij mensen die betrokken zijn geweest bij een oorlog, ongeluk of natuurramp. Er zijn vele gevallen beschreven van mensen die zich perioden van seksueel misbruik in de kindertijd niet konden herinneren, maar die zich later als volwassenen deze gebeurtenissen wel herinnerden. Amnesie kan optreden na een traumatische gebeurtenis. De herinnering daaraan kan terugkeren na behandeling, na latere gebeurtenissen of na informatie die de persoon krijgt. Het blijft niettemin onbekend of dergelijke hervonden herinneringen de weerspiegeling zijn van werkelijke gebeurtenissen in het verleden van die persoon. Zowel gevallen van betrouwbare als van onbetrouwbare hervonden herinneringen zijn aangetoond.

Dissociatieve amnesie lijkt te worden veroorzaakt door stress, traumatische gebeurtenissen die men zelf heeft ervaren of ervaringen waarvan men getuige is geweest, of door sterke innerlijke conflicten. Perioden van amnesie kunnen worden voorafgegaan door lichamelijk of seksueel misbruik en emotioneel overweldigende situaties van levensbedreigende aard. Voorbeelden hiervan zijn verkrachting, oorlogssituaties of rampen als branden of overstromingen. Ingrijpende stressvolle gebeurtenissen in iemands leven zijn onder meer verwaarlozing, de dood van een geliefd persoon en faillissement. Verwarring vanwege met schuldgevoelens gepaard gaande impulsieve daden, schijnbaar onoplosbare moeilijkheden met anderen of crimineel gedrag kunnen ook tot amnesie leiden. Algemeen wordt aangenomen dat bij sommige mensen die gemakkelijk onder hypnose zijn te brengen eerder amnesie zal ontstaan dan bij anderen.

Het meest voorkomende symptoom van dissociatieve amnesie is geheugenverlies. Kort nadat iemand geheugenverlies is gaan vertonen, kan hij verward lijken. Veel patiënten met amnesie zijn in enige mate depressief. Sommigen zijn bijzonder angstig door hun amnesie, anderen niet. Andere symptomen zijn afhankelijk van het belang van de vergeten informatie en het verband met de conflicten van de persoon, of van de gevolgen die het vergeten gedrag met zich meebrengt.

Om de diagnose te stellen, voert de arts lichamelijk en psychiatrisch onderzoek uit. Er wordt bloed en urine onderzocht om vast te stellen of een giftige stof zoals een verdovend middel mogelijk de amnesie heeft veroorzaakt. Om vast te stellen of de oorzaak een epileptische aanval is, kan er een elektro-encefalogram worden gemaakt. Speciale psychologische tests kunnen de arts helpen iemands dissociatieve ervaringen te achterhalen.

Essentieel bij de behandeling van dissociatieve amnesie is een omgeving waarin de persoon zich gesteund en geborgen voelt. Dit is vaak al voldoende om geleidelijk aan spontaan ontbrekende herinneringen terug te halen.

Als de herinneringen niet spontaan terugkomen of als er dringend behoefte is aan het terugroepen van de herinneringen, zijn er technieken om herinneringen terug te halen. Deze zijn vaak succesvol. Door middel van hypnose of door toepassing van geneesmiddelen is de arts in staat de amnestische persoon over diens verleden te ondervragen. Dit gebeurt met de grootste zorg omdat het waarschijnlijk is dat de omstandigheden die het geheugenverlies hebben veroorzaakt op deze manier weer in herinnering worden teruggeroepen. Dit kan iemand zeer overstuur maken. De op deze manier teruggehaalde herinneringen zijn niet bij voorbaat betrouwbaar. Alleen bevestiging van buitenaf kan de betrouwbaarheid bepalen. Het zo veel mogelijk dichten van het gat in het geheugen draagt echter bij aan de continuïteit van iemands identiteit en identiteitsbeleving. Zodra de amnesie is verdwenen, kan de persoon door voortzetting van de behandeling het trauma of de conflicten die de aandoening hebben veroorzaakt leren begrijpen en er een oplossing voor leren vinden.

De meeste mensen hervinden hun ontbrekende herinneringen en zijn in staat conflictsituaties op te lossen die de amnesie hebben veroorzaakt. Sommigen dringen echter nooit door de barrières heen die hen ervan weerhouden hun ontbrekende verleden te reconstrueren. De prognose wordt gedeeltelijk bepaald door de persoonlijke levensomstandigheden, in het bijzonder door de spanningen en conflicten die de amnesie hebben veroorzaakt.