Gingivitis is een ontsteking van het tandvlees (gingiva).

Door tandplak kan een ontsteking ontstaan aan de rand van het tandvlees. We spreken dan van gingivitis. Als de ontsteking zich verder uitbreidt naar het kaakbot spreken we van parodontitis. Ontstoken tandvlees is rood en gezwollen en bloedt gemakkelijk. Gingivitis, een veelvoorkomende aandoening, kan op elke leeftijd ontstaan nadat de tanden zijn doorgekomen.

Oorzaken en symptomen

Gingivitis is bijna altijd het gevolg van onzorgvuldig poetsen en flossen waardoor er tandplak langs de tandvleesrand blijft zitten. Tandplak is een zachte, kleverige laag die voornamelijk uit bacteriën bestaat en die zich vooral ophoopt in vullingen die gebreken vertonen en rond de tanden naast slecht gereinigde, gedeeltelijke kunstgebitten, bruggen en orthodontische hulpmiddelen. Wanneer plak langer dan 72 uur op de tanden aanwezig blijft, wordt het harder en verandert het in tandsteen (calculus), dat door poetsen en flossen niet volledig kan worden verwijderd. Tandplak is de belangrijkste oorzaak van gingivitis, maar de ontsteking kan tijdens de zwangerschap, de puberteit of door het gebruik van hormonale anticonceptiemiddelen (de pil) verergeren.

Sommige geneesmiddelen kunnen woekeringen van het tandvlees veroorzaken, zodat de tandplak moeilijker is te verwijderen waardoor er vaak gingivitis ontstaat. Dergelijke woekeringen kunnen worden veroorzaakt door een middel tegen epilepsieaanvallen, ciclosporine (wordt gebruikt door mensen die een orgaantransplantatie hebben ondergaan) en calciumantagonisten als nifedipine (middel om de bloeddruk en hartritmestoornissen onder controle te houden). Ook anticonceptiemiddelen kunnen gingivitis verergeren.

Bij eenvoudige gingivitis ziet het tandvlees er eerder rood dan roze uit. Het zwelt en wordt beweegbaar, terwijl het normaal stevig en strak tegen de tand aan zit. Tijdens het poetsen of eten gaat het vaak bloeden. Bij ernstige gingivitis worden 's morgens bloedvlekken op het beddengoed aangetroffen, vooral bij mensen die tijdens het slapen door de mond ademhalen.

Het komt zelden voor dat gingivitis door een vitaminetekort wordt veroorzaakt . Een tekort aan vitamine C (scheurbuik) kan ontstoken, bloedend tandvlees tot gevolg hebben. Een niacinetekort (pellagra) kan ook ontstoken, bloedend tandvlees veroorzaken en daarbij iemand gevoelig maken voor bepaalde mondinfecties.

Acute herpetische gingivostomatitis is een pijnlijke virusinfectie van het tandvlees en andere delen van de mond. Het tandvlees kleurt hierbij helderrood en er verschijnen veel kleine, witte of gele zweren in de mond.

Zwangerschapsgingivitis, een verergering van lichte gingivitis tijdens de zwangerschap, wordt voornamelijk door hormonale veranderingen veroorzaakt. Sommige vrouwen verergeren het probleem door verwaarlozing van de mondhygiëne omdat ze zich 's morgens misselijk voelen. Tijdens de zwangerschap kan een kleine irritatie, vaak een ophoping van tandsteen, een knobbelachtige woekering van het tandvlees veroorzaken, een zogeheten zwangerschapstumor. Het opgezwollen weefsel bloedt gemakkelijk na verwonding en kan hinderlijk zijn tijdens het eten.

Desquamatieve gingivitis is een pijnlijke aandoening waarover nog weinig bekend is en die het meest bij postmenopauzale vrouwen voorkomt. Bij deze aandoening laten de buitenste tandvleeslagen los van het onderliggende weefsel, waardoor zenuwuiteinden bloot komen te liggen. Het tandvlees wordt zo slap dat de buitenste lagen er met een wattenstaafje kunnen worden afgeveegd of er met een luchtspuit van de tandarts kunnen worden afgeblazen.

Gingivitis door leukemie is het eerste teken van ziekte bij ongeveer 25% van alle kinderen met leukemie. De gingivitis wordt veroorzaakt door leukemiecellen die het tandvlees zijn binnengedrongen en wordt verergerd door de verzwakking van het afweersysteem. Het tandvlees is rood en bloedt gemakkelijk. Het bloeden houdt vaak enkele minuten of langer aan omdat het bloed bij leukemiepatiënten niet normaal stolt.

Bij pericoronitis zwelt het tandvlees op boven een tand die nog niet helemaal is doorgekomen, meestal een verstandskies in de onderkaak. Deze tandvleescapuchon over de gedeeltelijk doorgebroken tand kan vocht, voedselresten en bacteriën vasthouden. Als de bovenste verstandskies eerder verschijnt dan de onderste, kan deze tandvleescapuchon door bijten verder geïrriteerd raken. Hierdoor kunnen infecties ontstaan die zich naar de keel of wang kunnen verspreiden.

Preventie en behandeling

Eenvoudige gingivitis kan worden voorkomen door een goede mondhygiëne: dagelijks de tanden poetsen en flossen. Mensen die veel tandsteen produceren, kunnen een antitandsteentandpasta gebruiken die pyrofosfaat bevat. Als het tandsteen zich eenmaal heeft gevormd, kan het alleen door professionele reiniging worden verwijderd. Mensen met een slechte mondhygiëne, aandoeningen die gingivitis kunnen veroorzaken of bij wie gemakkelijk tandplak ontstaat, moeten soms vaker een mondhygiënist bezoeken; mogelijk om de drie maanden of één keer per jaar, afhankelijk van de snelheid waarmee het tandsteen ontstaat. Vanwege de uitstekende bloeddoorstroming geneest het tandvlees snel nadat tandsteen of tandplak is verwijderd, mits de patiënt zorgvuldig blijft poetsen en flossen. Aandoeningen die gingivitis kunnen veroorzaken of verergeren, dienen te worden behandeld of onder controle te worden gehouden. Als een geneesmiddel moet worden gebruikt dat woekeringen van het tandvlees veroorzaakt, kan het overmatige tandvlees zo nodig chirurgisch worden verwijderd. Door thuis de mondhygiëne zorgvuldig in acht te nemen en regelmatig het gebit te laten reinigen, ontstaan er minder snel woekeringen en is een chirurgische ingreep meestal niet nodig.

Een tekort aan vitamine C en niacine kan worden aangevuld met geschikte vitaminepreparaten en goede voeding.

Acute herpetische gingivostomatitis geneest vaak binnen twee weken vanzelf. Intensief reinigen helpt niet, dus de patiënt moet voorzichtig poetsen zolang het nog pijnlijk is. Mogelijk wordt een pijnverdovende mondspoeling aanbevolen om het eten en drinken te vergemakkelijken. Als een zwangere vrouw de mondhygiëne verwaarloost omdat ze daar misselijk van wordt, kan de tandarts aangeven hoe het gebit en het tandvlees schoon kunnen worden gehouden zonder dat er misselijkheid optreedt. Een vrouw kan een hinderlijke goedaardig tandvleesgezwel chirurgisch laten verwijderen, maar dergelijke tumoren komen vaak gedurende de rest van de zwangerschap terug.

Als desquamatieve gingivitis tijdens de menopauze ontstaat, kan hormoontherapie tot goede resultaten leiden. Anders kan de tandarts tabletten met corticosteroïden voorschrijven of een corticosteroïdenpasta die rechtstreeks op het tandvlees wordt aangebracht.

Om bloedingen te voorkomen, kan een leukemiepatiënt met gingivitis de tanden en het tandvlees voorzichtig afvegen met gaasverband of een plukje watten in plaats van ze te poetsen en te flossen. De tandarts kan een mondspoeling met chloorhexidine voorschrijven om de vorming van tandplak onder controle te houden en mondinfecties te voorkomen. Wanneer de leukemie onder controle is, wordt het tandvlees weer gezond, mits het gebit goed wordt verzorgd.

Bij een patiënt met pericoronitis kunnen de voedselresten en bacteriën onder de tandvleescapuchon worden weggespoeld. Als röntgenfoto's uitwijzen dat de kies in de onderkaak waarschijnlijk niet volledig zal doorbreken, kan de tandarts de kies daarboven verwijderen en een korte antibioticakuur voorschrijven voordat de onderste kies wordt verwijderd. Soms verwijdert de tandarts tegelijk de onderste kies.

Acute necrotiserende gingivitis

Acute necrotiserende gingivitis (gingivitis van Plaut-Vincent, acute necrotiserende ulcererende gingivitis) is een pijnlijke, niet-besmettelijke infectie van het tandvlees die pijn, koorts en vermoeidheid veroorzaakt.

De Engelse benaming voor deze aandoening luidt trench mouth ('loopgraafmond') en stamt uit de Eerste Wereldoorlog, toen veel soldaten de infectie in de loopgraven opliepen. Het ontstaan van de infectie wordt meestal in de hand gewerkt door een slechte mondhygiëne, lichamelijke of emotionele stress, slechte voeding of te weinig slaap. De infectie ontstaat het meest bij mensen die een eenvoudige gingivitis hebben en vervolgens psychisch zwaar belast worden, bijvoorbeeld tijdens een examen of wanneer van baan wordt veranderd. De aandoening komt veel vaker voor bij rokers dan bij niet-rokers.

Symptomen

Acute necrotiserende gingivitis begint vaak plotseling met pijnlijk tandvlees, een onbehaaglijk gevoel en vermoeidheid. Er ontstaat ook een slechte adem. Het tandvlees tussen de tanden wordt aangetast en bedekt met een grijze laag van dood weefsel. Het tandvlees bloedt gemakkelijk en eten en slikken veroorzaken pijn. Vaak zwellen de lymfeklieren onder de kaak op en ontstaat lichte koorts.

Behandeling

De behandeling begint met het voorzichtig maar grondig reinigen van het gebit, waarbij de tandarts al het dode tandvleesweefsel en het tandsteen verwijdert. Mogelijk vindt het reinigen onder plaatselijke verdoving plaats omdat dit pijnlijk kan zijn. De patiënt moet soms de eerste dagen na de reiniging een paar keer per dag een mondspoeling met waterstofperoxide gebruiken in plaats van de tanden te poetsen.

Gedurende ongeveer twee weken bezoekt de patiënt de tandarts om de dag of om de twee dagen om zijn gebit schoon te laten maken. De patiënt dient hiermee door te gaan totdat het herstel flink gevorderd is. Als het tandvlees zijn normale vorm niet meer aanneemt of niet meer op de goede plaats zit, kan dit langs chirurgische weg worden gecorrigeerd om een nieuwe ontsteking te voorkomen. Als er sprake is van een ernstige acute necrotiserende gingivitis of als er geen tandheelkundige hulp voorhanden is, wordt mogelijk een antibioticum voorgeschreven.