Hoogteziekte (bergziekte) is een aandoening die door zuurstofgebrek op grote hoogte wordt veroorzaakt. Er zijn verschillende vormen van deze aandoening, waarbij eerst de ene vorm overheerst en vervolgens de andere.

Naarmate de hoogte toeneemt, daalt de luchtdruk en bevat de ijlere lucht minder zuurstofmoleculen. Deze afname van de hoeveelheid beschikbare zuurstof heeft talrijke gevolgen voor het lichaam. Tempo en diepte van de ademhaling nemen toe, waardoor het evenwicht tussen de gassen in de longen en in het bloed wordt verstoord. Het bloed wordt basischer (minder zuur) en de verdeling van onder andere kalium- en natriumzouten in de cellen verandert. Hierdoor verandert ook de verdeling van het water tussen het bloed en de weefsels. Deze veranderingen zijn de hoofdoorzaak van hoogteziekte. Op grote hoogten bevat het bloed minder zuurstof, waardoor de huid, lippen en nagels een blauwige kleur krijgen (cyanose). Het lichaam reageert hierop door meer rode bloedcellen te produceren om meer zuurstof naar de weefsels te kunnen transporteren.

 

 

De effecten van het verblijf op grote hoogte hangen af van de hoogte en de snelheid waarmee de persoon de bergbeklimming aflegt. Beneden de 2000 meter zijn er weinig merkbare symptomen, maar na een snelle stijging tot boven de 2700 meter komen symptomen veel voor. Aan hoogten tot 3000 meter passen de meeste mensen zich binnen enkele dagen aan, maar aanpassing (acclimatisatie) aan veel grotere hoogten kan dagen of weken duren.

 

Symptomen

 

Acute hoogteziekte treedt op bij veel mensen die op zeeniveau leven en binnen één of twee dagen tot matige hoogte (2400 meter) stijgen. Ze zijn kortademig, hebben een snelle hartslag en zijn snel vermoeid. Bij ongeveer 20% treden ook hoofdpijn, misselijkheid of braken en slaapstoornissen op. De symptomen verergeren door zware inspanning. Bij de meeste mensen treedt na enkele dagen verbetering op. Deze goedaardige aandoening, die meestal alleen maar onaangenaam is, komt voornamelijk bij jongeren voor en minder vaak naarmate de leeftijd toeneemt.

Longoedeem door grote hoogte is een ernstigere aandoening waarbij vochtophoping in de longen optreedt, kan na acute hoogteziekte optreden. Bij mensen die op grote hoogte leven, is het risico van het ontstaan van longoedeem door grote hoogte enigszins verhoogd, vooral bij kinderen die terugkeren naar grote hoogte na een verblijf van zeven tot tien dagen op zeeniveau. Mensen die al eens een aanval hebben gehad, lopen een verhoogd risico van een nieuwe aanval en dit risico lijkt zelfs door een lichte aandoening van de luchtwegen, zoals neusverkoudheid of bronchitis, toe te nemen. Longoedeem door grote hoogte komt bij mannen veel vaker dan bij vrouwen voor. Het treedt gewoonlijk 24 tot 96 uur na de klim op en komt weinig voor beneden een hoogte van 2700 meter.

Kortademigheid bij longoedeem door grote hoogte is ernstiger dan bij acute hoogteziekte en de betrokkene raakt zelfs door een kleine inspanning sterk buiten adem. Hoesten komt veel voor, aanvankelijk droog en kriebelend, maar later vaak overgaand in hoesten waarbij slijm wordt opgehoest. De patiënt kan grote hoeveelheden slijm ophoesten, vaak rood of zelfs bloederig. De patiënt kan lichte koorts hebben. Bij longoedeem door grote hoogte kan snel verslechtering optreden en de aandoening kan binnen enkele uren overgaan van matig ernstig naar levensbedreigend. Iemand bij wie longoedeem door grote hoogte wordt vermoed, dient onmiddellijk naar een geringere hoogte af te dalen.

Hersenoedeem door grote hoogte, de ernstigste vorm van hoogteziekte, kan op zich binnen 24 tot 96 uur na aankomst op grote hoogte optreden of kan worden voorafgegaan door acute hoogteziekte of longoedeem door grote hoogte. Bij hersenoedeem door grote hoogte treedt vochtophoping in de hersenen op. Moeilijkheden bij het lopen (ataxie), mogelijk gepaard gaande met onbeholpen bewegingen van vingers en handen, zijn een vroeg waarschuwingssignaal. De hoofdpijn is ernstiger dan bij acute hoogteziekte. Iets later treden waanvoorstellingen op, maar deze worden vaak niet als zodanig herkend. Hoe groter de hoogte, hoe groter de afname van denk- en waarnemingsvermogen. De symptomen kunnen lijken op die van alcoholgebruik. Hersenoedeem door grote hoogte kan binnen enkele uren overgaan van een lichte naar een levensbedreigende aandoening. Iemand bij wie hersenoedeem door grote hoogte wordt vermoed, dient onmiddellijk af te dalen naar een geringere hoogte.

Hoogte-oedeem (zwelling van handen en voeten en bij het ontwaken tevens van het gelaat) treedt vaak bij bergwandelaars, bergbeklimmers en skiërs op. Het wordt gedeeltelijk veroorzaakt door de veranderende verdeling van zouten in het lichaam op grote hoogten, maar zware inspanning leidt zelfs op zeeniveau tot veranderingen in de zout- en waterverdeling.

Bloeding van het netvlies door grote hoogte (kleine puntvormige bloedingen in het netvlies, achter in het oog) kan na een klim zelfs op matige hoogte ontstaan. Deze aandoening leidt zelden tot symptomen en verdwijnt spontaan, behalve in het uitzonderlijke geval dat de bloeding optreedt in het deel van het oog dat verantwoordelijk is voor het centrale gezichtsvermogen (de macula retinae). In dat geval is een kleine blinde vlek zichtbaar. In uitzonderlijke gevallen treedt wazig zien in een of beide ogen of zelfs blindheid op.

Subacute hoogteziekte is een ongewone aandoening die beschreven is bij kinderen van Chinese ouders die op matige hoogte zijn geboren of daarheen zijn gebracht en bij militairen die vele weken of maanden op hoogten boven 6000 meter gestationeerd zijn. Deze aandoening wordt veroorzaakt door hartfalen als gevolg van sterke vochtophoping in longen, buik en benen. De aandoening geneest door afdaling naar een geringere hoogte. Zonder afdaling is de aandoening dodelijk.

Chronische hoogteziekte (Monge's disease) ontstaat geleidelijk in de loop van vele maanden of jaren bij sommige bewoners van hooggelegen streken. Symptomen zijn lusteloosheid (lethargie), kortademigheid en pijn. Er kunnen bloedstolsels in benen en longen ontstaan en er treedt hartfalen op. Chronische hoogteziekte ontstaat wanneer het lichaam overcompenseert voor het zuurstofgebrek door te veel rode bloedcellen aan te maken. Wanneer de patiënt niet naar geringere hoogte wordt overgebracht, leidt de aandoening tot overlijden.

 

Preventie

 

Een goede lichamelijke conditie kan helpen, maar is geen garantie voor welbevinden op grote hoogte. Het is van belang dat de bergsporter of -wandelaar het hoogteverloop tijdens de reis nauwlettend in de gaten houdt. De hoogte waarop men de nacht doorbrengt, is belangrijker dan die waarop men zich overdag bevindt. Vanaf een hoogte van 2000 meter dient men per overnachting niet meer dan 300 tot 600 meter te stijgen. Er moeten ten minste twee nachten worden doorgebracht op een hoogte van 2500 tot 3000 meer. Voor elke 1000 meter die wordt gestegen, moeten een rustdag en een extra overnachting op gelijkblijvende hoogte worden ingelast. Een volgens het stijgingsschema te hoge bergpas kan overdag met een extra stijging worden gepasseerd mits de navolgende nacht wordt doorgebracht op een hoogte die weer in het stijgingsschema past.

Het is aan te bevelen gedurende één of twee dagen na aankomst zware inspanning te vermijden. Het drinken van extra vocht en het vermijden van zout of zoute voeding kan helpen, hoewel het nut hiervan niet is bewezen. Bij alcoholgebruik op grote hoogte dient voorzichtigheid te worden betracht. Het effect van alcoholgebruik op grote hoogte lijkt dubbel zo groot te zijn als op zeeniveau en de gevolgen van een te hoog alcoholgebruik lijken op die van bepaalde vormen van hoogteziekte. Op grote hoogte moet men geen tranquilizers, slaapmiddelen of hoestprikkeldempende middelen als codeïne innemen, aangezien deze middelen de ademhaling vertragen en zo de zuurstofinname reduceren. Ook moet men aan het begin van een tocht in het hooggebergte geen anemie hebben.

De ernst van acute hoogteziekte kan worden verkleind door lage doses acetazolamide bij het begin van de klim en gedurende enkele dagen na aankomst in te nemen. De reiziger zal voor vertrek zijn arts over deze medicatie moeten raadplegen. Voor mensen die verschillende aanvallen van longoedeem door grote hoogte hebben gehad, kan de arts nifedipine voorschrijven. Voor het verlichten van hoofdpijn als gevolg van grote hoogte is ibuprofen effectiever dan andere middelen. Regelmatig kleine koolhydraatrijke maaltijden eten in plaats van een klein aantal grote maaltijden heeft een zeker gunstig effect.

 

Behandeling

 

Lichte acute hoogteziekte verdwijnt gewoonlijk in een dag of twee met als enige behandeling het drinken van extra vocht ter compensatie van het vochtverlies door transpiratie en het snel inademen van de droge lucht. Het innemen van ibuprofen en extra drinken helpen om de hoofdpijn te verlichten. Als de aandoening ernstiger is, helpt meestal acetazolamide, dexamethason of beide.

Omdat longoedeem door grote hoogte soms levensbedreigend is, dient de patiënt zorgvuldig te worden bewaakt. Vaak leiden bedrust en zuurstof tot genezing, maar als dat niet het geval is, dient de patiënt zonder uitstel naar een geringere hoogte te worden overgebracht. Nifedipine werkt onmiddellijk, maar het effect houdt slechts enkele uren aan en overbrenging van een ernstig zieke naar een geringere hoogte blijft noodzakelijk.

Hersenoedeem door grote hoogte kan ook levensbedreigend zijn en wordt behandeld met een corticosteroïde als dexamethason. In ernstige gevallen wordt de corticosteroïde echter alleen toegediend in afwachting van overbrenging van de patiënt naar een geringere hoogte. Als verslechtering optreedt van longoedeem of hersenoedeem door grote hoogte kan uitstel van de afdaling dodelijk zijn.

Na de afdaling treedt bij alle vormen van hoogteziekte snel verbetering op. Als dat niet het geval is, dient naar een andere oorzaak van de aandoening te worden gezocht.

Als een onmiddellijke afdaling niet mogelijk is, kan voor behandeling van een ernstig zieke een apparaat worden gebruikt dat de druk verhoogt, waardoor een afdaling van een paar honderd meter wordt gesimuleerd. Dit apparaat (een hyperbarische drukzak ofwel Gamow bag) bestaat uit een lichtgewicht stoffen zak of een tent en een handpomp. De patiënt wordt in de zak geplaatst. Na luchtdicht sluiten van de zak wordt de druk in de zak verhoogd met behulp van de pomp. De patiënt blijft twee tot drie uur in de zak. Deze procedure is zinvol als tijdelijke maatregel, even zinvol als toediening van zuurstof, die bij het bergbeklimmen vaak niet voorhanden is.