Shock

Een shock is een acute levensbedreigende toestand waarbij de druk in de bloedvaten te laag is om de vitale lichaamsfuncties in stand te houden.

Shock ontstaat door een sterk verlaagde bloeddruk als gevolg van een te gering bloedvolume, onvoldoende pompwerking van het hart of overmatige verwijding van de bloedvaten. Deze bloeddrukdaling, die veel ernstiger is en veel langer aanhoudt dan bij flauwvallen, leidt tot onvoldoende bloedtoevoer naar de lichaamscellen. De cellen kunnen in korte tijd beschadigd raken en afsterven.

Een te gering bloedvolume kan het gevolg zijn van ernstige bloedingen, overmatig vochtverlies of onvoldoende vochtinname. Ernstig bloedverlies komt voor bij ongevallen of inwendige bloedingen, bijvoorbeeld als gevolg van een maag- of een darmzweer, een gesprongen bloedvat of een gebarsten eileider ten gevolge van een buitenbaarmoederlijke zwangerschap.

Overmatig verlies van andere lichaamsvloeistoffen treedt op bij ernstige brandwonden, ontsteking van de alvleesklier, perforatie van de darmwand, ernstige diarree, nierziekten of overmatig gebruik van sterke vochtafdrijvende middelen. Ook kan het voorkomen dat mensen, ondanks het feit dat ze dorst hebben, niet voldoende vocht innemen om het vochtverlies van hun lichaam te compenseren, doordat een lichamelijk gebrek hen verhindert zonder hulp water te drinken.

Onvoldoende pompwerking van het hart kan ertoe leiden dat er per hartslag minder dan de normale hoeveelheid bloed in de bloedvaten wordt gepompt. De onvoldoende pompwerking kan ontstaan door een hartinfarct, longembolie, hartklepinsufficiëntie of ritmestoornissen.

Overmatige verwijding van de bloedvaten kan ontstaan bij hoofdletsel, leverinsufficiëntie, vergiftiging, een overdosis van bepaalde geneesmiddelen of ernstige bacteriële infecties.

Symptomen en diagnose

De symptomen van shock zijn altijd hetzelfde, ongeacht of de shock wordt veroorzaakt door een te gering bloedvolume of gebrekkige pompwerking van het hart. De shocktoestand kan beginnen met vermoeidheid, slaperigheid en verwarring. De huid voelt koud en klam aan en ziet vaak bleek of blauwachtig. Als men op de huid duwt, komt de kleur veel langzamer terug dan normaal en kan een blauwachtig onderhuids netwerk van lijnen te zien zijn. De polsslag is zwak en snel, tenzij de shock juist wordt veroorzaakt door een te lage hartfrequentie. De patiënt ademt gewoonlijk snel, maar als overlijden nabij is, kan de frequentie van ademhaling en polsslag afnemen. De bloeddruk wordt zo laag dat deze met een bloeddrukmeter vaak niet meer te meten is. Uiteindelijk kan de patiënt niet meer rechtop zitten zonder flauw te vallen en kan overlijden.

Als de shock wordt veroorzaakt door overmatige verwijding van de bloedvaten, zijn de symptomen iets anders van aard. Zo kan de huid vooral in het begin juist warm aanvoelen en rood van kleur zijn.
In de vroege stadia van shock, vooral bij septische shock, kunnen veel van deze symptomen ontbreken of niet opvallen als er niet speciaal op wordt gelet. De bloeddruk is sterk verlaagd, evenals de urineproductie, en afvalproducten van de stofwisseling hopen zich op in het bloed.

Prognose en behandeling

Zonder behandeling verloopt shock meestal fataal. Als de shock wordt behandeld, hangt de prognose af van de oorzaak, van eventuele andere aandoeningen waaraan de patiënt lijdt, de tijd die verstreken is tot aanvang van de behandeling en de aard van de behandeling. Ongeacht de behandeling hebben oudere patiënten met een septische shock of een shock als gevolg van een zwaar hartinfarct een grote kans om te overlijden.

Degene die als eerste de patiënt aantreft, moet de patiënt warm houden en de benen iets omhoog leggen om de terugstroom van het bloed naar het hart te bevorderen. Als er sprake is van een bloeding dient deze te worden gestelpt en de ademhaling moet worden gecontroleerd. Het hoofd van het slachtoffer moet opzij worden gedraaid om te voorkomen dat het slachtoffer zijn eigen braaksel inademt. Er mag geen vloeistof of vaste stof via de mond worden toegediend.

EHBO-personeel kan de patiënt kunstmatig beademen. Eventuele geneesmiddelen worden intraveneus toegediend. Gewoonlijk worden geen verdovende of kalmerende middelen gegeven aangezien deze vaak tot nog verdere verlaging van de bloeddruk leiden. Soms wordt geprobeerd de bloeddruk te verhogen met behulp van een antishockbroek. Een dergelijke broek oefent druk uit op het onderlichaam, waardoor bloed vanuit de benen naar het hart en de hersenen wordt gestuwd. Verder wordt intraveneus vocht toegediend. Vóór een bloedtransfusie wordt gegeven, wordt normaal gesproken de bloedgroep bepaald, maar in een acute situatie, wanneer er geen tijd is voor een test, kan altijd O-negatief bloed worden toegediend.

Als het bloed- of vochtverlies doorgaat, of wanneer de shock wordt veroorzaakt door een hartinfarct of een andere oorzaak heeft die niet samenhangt met het bloedvolume, kan het zijn dat intraveneuze vochttoediening en een bloedtransfusie niet voldoende zijn om de shocktoestand op te heffen. Soms worden geneesmiddelen toegediend die de bloedvaten doen samentrekken en zo de bloedtoevoer naar de hersenen of het hart stimuleren, maar deze mogen maar kort worden gebruikt omdat ze de bloedtoevoer naar andere weefsels kunnen beperken.

Als de shock wordt veroorzaakt door onvoldoende pompwerking van het hart, wordt geprobeerd de hartwerking te bevorderen door de frequentie te normaliseren, eventuele ritmestoornissen op te heffen en indien nodig het bloedvolume te vergroten. Een te trage hartslag kan worden versneld met behulp van atropine, terwijl het contractievermogen van de hartspier met andere middelen kan worden versterkt.

Bij patiënten met een hartinfarct kan een ballonpomp in de aorta worden geplaatst om de shock tijdelijk tegen te gaan. Hierna moet zo spoedig mogelijk operatief worden ingegrepen om een coronaire bypass uit te voeren of andere hartgebreken te verhelpen.

In sommige gevallen van shock na een hartinfarct kan met spoed PTCA of 'dotteren' worden toegepast om de afgesloten slagader weer te openen.Daardoor kan de pompwerking van het beschadigde hart verbeteren en de shocktoestand worden opgeheven. Voor men met deze ingreep begint, krijgt de patiënt gewoonlijk geneesmiddelen toegediend die bloedstolsels oplossen (thrombolytica). Ook als er geen spoed-PTCA of hartoperatie wordt uitgevoerd, krijgt de patiënt dergelijke geneesmiddelen zo snel mogelijk toegediend, tenzij deze een nadelige uitwerking kunnen hebben op andere medische aandoeningen bij de patiënt.

Als de shock wordt veroorzaakt door overmatige verwijding van de bloedvaten, wordt deze in de eerste instantie behandeld met geneesmiddelen die de bloedvaten doen samentrekken, terwijl de onderliggende oorzaak van de vaatverwijding wordt gecorrigeerd.

"Er bestaat niet zoiets als 'de meeste mensen', en het feit dat je daar uit onwil of zelfs door handicap niet toe behoort, betekent niet dat je als mens mislukt bent: de mislukking ligt bij de verwachtingen van anderen."