Anafylactische shock is een acute, algehele, mogelijk ernstige en levensbedreigende allergische reactie bij mensen die voorheen door blootstelling aan een allergeen zijn gesensibiliseerd en opnieuw met hetzelfde allergeen in contact komen.

Anafylactische shock kan door elk allergeen worden veroorzaakt. De meest voorkomende zijn geneesmiddelen, insectenbeten, bepaalde voedingsmiddelen en injecties met allergenen bij desensibilisatie. Anafylactische shock kan niet bij de eerste blootstelling aan een allergeen optreden. De eerste keer dan iemand bijvoorbeeld penicilline gebruikt of door een bij wordt gestoken, ontstaat er geen anafylactische shock, maar bij een volgend contact mogelijk wel. De meeste mensen herinneren zich het eerste contact echter niet.

Een anafylactische reactie ontstaat wanneer de allergenen in de bloedsomloop terechtkomen en met IgE-antistoffen reageren. Deze reactie stimuleert cellen tot de uitscheiding van histamine en andere stoffen die een rol spelen bij de ontstekingsreactie van het afweersysteem. Als gevolg daarvan kunnen de luchtwegen zich vernauwen, waardoor een piepende ademhaling ontstaat; kunnen de bloedvaten zich verwijden, waardoor de bloeddruk daalt; en kan er vocht uit de bloedvaten lekken, waardoor zwellingen en netelroos ontstaan. Het hart kan slecht gaan functioneren, onregelmatig kloppen en te weinig bloed rondpompen. De patiënt kan uiteindelijk in shock raken.

Een anafylactoïde reactie lijkt op een anafylactische reactie, maar treedt op na de eerste injectie van bepaalde geneesmiddelen (bijvoorbeeld polymyxine, pentamidine, opioïden of een bij röntgenonderzoek gebruikte contrastvloeistof). Bij dit mechanisme spelen de IgE-antistoffen geen rol en is het dus geen allergische reactie. Aspirine en andere niet-steroïde ontstekingsremmende middelen kunnen bij sommige patiënten tot een anafylactoïde reactie leiden, vooral bij patiënten met niet-seizoensgebonden allergische rhinitis en neuspoliepen.

Voedingsmiddelen die vaak allergieën veroorzaken

De symptomen ontstaan direct of bijna altijd binnen twee uur na contact met de betreffende stof. De patiënt kan zich onbehaaglijk voelen, geïrriteerd raken en last krijgen van hartkloppingen, een tintelende, jeukende en rode huid, een bonzend geluid in de oren, hoesten, niezen, netelroos, zwellingen of een moeizame ademhaling door astma of afsluiting van de luchtpijp. Cardiovasculaire collaps kan zonder ademhalingsproblemen voorkomen. Meestal treden er tijdens een aanval ademhalings- of circulatiestoornissen op, maar niet beide. De patiënt vertoont bij iedere aanval meestal hetzelfde patroon van symptomen. Een anafylactische reactie kan zich echter zo snel ontwikkelen en binnen twee minuten leiden tot flauwvallen, epileptische aanvallen, controleverlies over de blaas, bewusteloosheid of een herseninfarct. Zonder medische spoedbehandeling kan een anafylactische shock dodelijk zijn.

Iemand die al een keer een anafylactische reactie op een bijensteek heeft vertoond, zal waarschijnlijk op dezelfde manier reageren wanneer er opnieuw wordt gestoken. Hetzelfde geldt bij herhaaldelijke blootstelling aan elk ander allergeen, zoals een geneesmiddel. Het is niet praktisch om iedere keer een huidtest uit te voeren voordat iemand een middel krijgt toegediend. Dit wordt echter wel gedaan bij patiënten van wie bekend is dat ze allergisch zijn voor dierlijk serum (bijvoorbeeld het tetanus-antiserum, dat van paarden afkomstig is) of penicilline.

Langdurige desensibilisatie kan anafylactische shock voorkomen bij patiënten van wie bekend is dat ze allergisch zijn voor allergenen die niet te vermijden zijn, zoals insectenbeten. Desensibilisatie wordt niet uitgevoerd als de betreffende stof kan worden vermeden, zoals penicilline en andere geneesmiddelen. Als iemand echter een bepaald middel nodig heeft (bijvoorbeeld penicilline of een antigif op basis van paardenserum), kan in het ziekenhuis onder medisch toezicht een versnelde desensibilisatie worden uitgevoerd.

Sommige patiënten hebben in het verleden anafylactische reacties gehad op kleurstoffen (contrastvloeistoffen) die bij bepaald röntgenonderzoek werden ingespoten. Hoewel geprobeerd wordt om het gebruik van deze kleurstoffen bij dergelijke patiënten te vermijden, kunnen sommige aandoeningen niet zonder deze stoffen worden vastgesteld. Er kunnen speciale contrastvloeistoffen worden gebruikt die de kans op een reactie verkleinen. Bovendien kan er voordat de kleurstof wordt ingespoten een middel worden toegediend dat anafylactische reacties blokkeert, zoals prednison, difenhydramine of efedrine.

De eerste behandeling bij anafylactische shock is een injectie met adrenaline. Patiënten die allergisch zijn voor insectenbeten of bepaalde voedingsmiddelen, vooral als ze eerder een anafylactische shock hebben doorgemaakt, moeten altijd een injectiespuit met epinefrine bij zich dragen om in noodgevallen zichzelf te kunnen inspuiten.

Meestal wordt de anafylactische reactie door deze behandeling gestopt. Een patiënt die een anafylactische reactie vertoont, moet echter zo snel mogelijk naar de EHBO van een ziekenhuis worden gebracht, omdat het nodig kan zijn om de ademhaling en de bloedcirculatie nauwkeurig in de gaten te houden en omdat daar snelle en vakkundige behandeling mogelijk is.