Bepaalde gebitsproblemen dienen vroegtijdig te worden behandeld om pijn te verlichten en schade aan mondstructuren zo veel mogelijk te beperken. Tot deze problemen behoren onder meer bepaalde vormen van kiespijn; gebroken, loszittende en uitgeslagen tanden en kiezen; kaakfracturen en bepaalde complicaties die na een tandheelkundige behandeling kunnen ontstaan. Geen van deze problemen is levensbedreigend.

Kiespijn

Kiespijn kan het gevolg zijn van een gaatje, een abces, een tandvleesontsteking rond een doorbrekende tandkroon of een holteontsteking (sinusitis).
Als verscheidene boventanden of -kiezen pijn doen tijdens het kauwen of voorover buigen, is de oorzaak waarschijnlijk een holteontsteking, vooral als de kiespijn tijdens een verkoudheid ontstaat. De tandarts of de huisarts kan sinusitis vaststellen. De behandeling bestaat meestal uit een antibioticum tegen de infectie en een oplosmiddel om het vocht in de geïnfecteerde holten beter te laten afvloeien. Het gebruik van stoombaden gedurende een aantal dagen kan ook een positieve uitwerking hebben.

Gebroken, loszittende en uitgeslagen tanden

Een kortdurende, stekende pijn tijdens het kauwen en tijdens het eten van iets kouds kan wijzen op een onvolledige tandbreuk. Zolang de breuk onvolledig is en er niets van de tand is afgebroken, kan het probleem worden verholpen met een vulling.

De bovenste voortanden kunnen gemakkelijk beschadigd raken of breken, vooral als ze enigszins naar voren staan. Als een tand na een verwonding niet gevoelig is voor koude lucht, is waarschijnlijk alleen de harde buitenkant (glazuur) beschadigd. Zelfs als er een stukje glazuur is afgebroken, is onmiddellijke behandeling niet nodig.

Een breuk van de middelste tandlaag (het tandbeen) is meestal pijnlijk wanneer deze wordt blootgesteld aan lucht en voedsel. Bij een dergelijke breuk dient snel tandheelkundige hulp te worden ingeroepen. Als de breuk ook door het binnenste gedeelte van de tand (pulpa) loopt, is er een rood vlekje en vaak wat bloed zichtbaar in de breuk. Er kan een wortelkanaalbehandeling nodig zijn om de resterende pulpa te verwijderen voordat deze afsterft en hevige pijn veroorzaakt. Bij patiënten beneden de 12 jaar wordt een wortelkanaalbehandeling mogelijk uitgesteld totdat de wortels van de aangetaste tanden volgroeid zijn.

Als een tand door een verwonding los in de tandkas komt te staan of als het tandvlees eromheen hevig bloed, dient tandheelkundige hulp te worden gezocht. Beschadigde melktanden voor in de mond zijn meestal geen probleem. Bij een ernstige beschadiging kunnen de tanden worden verwijderd zonder dat de definitieve tanden daarbij worden beschadigd of dat er ruimte verloren gaat voor de tanden die nog moeten doorkomen.

Een uitgeslagen definitieve tand dient direct te worden schoongeveegd met een schone tissue en in de tandkas teruggeplaatst te worden. Als dat niet mogelijk is, dient de tand in melk te worden gelegd. In ieder geval dienen de patiënt en de tand zo spoedig mogelijk naar de dichtstbijzijnde tandarts te worden gebracht. Als de tand binnen 30 minuten wordt gereïmplanteerd, zijn de vooruitzichten op genezing redelijk goed. Hoe langer de tand uit de tandkas is, des te slechter zijn de vooruitzichten. Meestal wordt de tand gedurende zeven tot tien dagen aan de aangrenzende tanden bevestigd.

Kaakfractuur

Een gebroken kaak veroorzaakt pijn en vaak passen de tanden en kiezen niet meer op elkaar.

De mond kan vaak niet ver worden geopend of verschuift naar één kant bij het openen of sluiten. Meestal is de onderkaak gebroken. Fracturen van de bovenkaak kunnen gezichtsstoornissen veroorzaken , gevoelloosheid van de huid onder het oog of oneffenheden op het jukbeen, die met de vinger voelbaar zijn.

Elke verwonding die krachtig genoeg was om een kaakbreuk te veroorzaken, kan ook de nekwervels hebben beschadigd. Voordat de kaakfractuur wordt behandeld, worden daarom vaak eerst röntgenfoto's van de nek gemaakt om beschadiging van de wervelkolom uit te sluiten. Een slag die een kaakbreuk tot gevolg heeft, kan ook een hersenschudding of bloeding binnen in de schedel veroorzaken. Als een kaakbreuk wordt vermoed, dient de kaak, met de tanden op elkaar, niet meer te worden bewogen. De kaak kan met de hand worden vastgehouden of, beter nog, met een verband dat een paar keer onder de kaak door en over het hoofd wordt gewikkeld. Degene die het verband aanbrengt, moet ervoor zorgen dat de ademhaling van de patiënt niet wordt gehinderd. Vervolgens dient zo spoedig mogelijk medische hulp te worden ingeroepen omdat breuken inwendige bloedingen en een luchtwegobstructie kunnen veroorzaken.

In het ziekenhuis worden de boven- en onderkaak mogelijk aan elkaar bevestigd met metalen draden die gedurende zes weken blijven zitten zodat het bot kan genezen. Gedurende deze tijd kan de patiënt alleen vloeibaar voedsel tot zich nemen met behulp van een rietje. Veel kaakfracturen kunnen chirurgisch worden behandeld met een plaat en schroeven. Hierdoor zijn de kaken slechts een paar dagen niet te bewegen, waarna gedurende enkele weken zacht voedsel kan worden gegeten. Bij kinderen worden sommige kaakfracturen niet gezet. Aanvankelijk wordt de beweegbaarheid beperkt en binnen een paar weken kan de kaak weer normaal worden bewogen. Bij een gecompliceerde breuk, waarbij de breuk via een tand of tandkas naar de mondholte loopt waardoor er kans op infectie bestaat, worden antibiotica voorgeschreven.

Problemen na een tandheelkundige behandeling

Zwellingen komen vaak voor na bepaalde tandheelkundige handelingen, vooral als een tand is getrokken of na parodontale chirurgie. Een plastic zakje met ijsblokjes of, nog beter, een zak bevroren erwten of maïskorrels die de vorm van het gezicht beter volgen, tegen de wang voorkomt de ergste zwelling. Wanneer de patiënt de eerste 18 uur wakker is, dient de wang in blokken van 25 minuten te worden gekoeld met tussenpozen van vijf minuten. Als de zwelling aanhoudt, na drie dagen toeneemt of als er hevige pijn optreedt, kan er sprake zijn van een infectie en dient contact te worden opgenomen met de tandarts.

Alveolitis, ontsteking van blootliggend bot na tandextractie met vertraagde wondgenezing tot gevolg kan ontstaan nadat een kies of tand is getrokken, vooral een kies in de onderkaak. Vaak worden de klachten gedurende twee of drie dagen minder, waarna ze plotseling verergeren, waarbij vaak hoofdpijn optreedt. Hoewel de aandoening binnen één of meer weken vanzelf overgaat, kan de tandarts een pijnstillend verband in de tandkas aanbrengen. Het verband wordt gedurende ongeveer een week dagelijks of om de twee dagen vervangen.

Bloedingen komen veel voor na kaakchirurgie. Ze kunnen vaak worden gestelpt door na de ingreep gedurende een uur gelijkmatige druk op de wond uit te oefenen. Meestal wordt hiervoor een gaasverband gebruikt waar de patiënt op moet bijten. Bloedingen in de mond zijn verraderlijk, omdat een klein beetje bloed zich kan vermengen met relatief veel speeksel waardoor het erger lijkt dan het is. Als de bloeding aanhoudt, kan het betreffende deel van de kaak worden schoongeveegd en een nieuw gaasje of een vochtig theezakje met constante druk tegen de wond worden gehouden. Als de bloeding langer dan een paar uur aanhoudt, dient een tandarts te worden gewaarschuwd. Wanneer de patiënt regelmatig antistollingsmiddelen of aspirine gebruikt dient dit een week vóór de operatie aan de tandarts te worden gemeld, omdat door deze geneesmiddelen gemakkelijker bloedingen ontstaan. De tandarts of huisarts kunnen de dosering van deze middelen aanpassen of tijdelijk stopzetten.