Symptomen

Vrijwel iedere patiënt met acute pancreatitis heeft last van ernstige pijn midden in de buik, onder het borstbeen (sternum). De pijn straalt vaak uit naar de rug. In zeldzame gevallen treedt eerst pijn in de onderbuik op. Doorgaans begint de pijn plotseling en is binnen enkele minuten maximaal. De pijn is continu en ernstig, heeft de neiging naar andere plaatsen uit te stralen en kan dagen aanhouden. Vaak geeft zelfs een grote dosis geïnjecteerde pijnstiller geen volledige verlichting. Hoesten, krachtige bewegingen en diepe ademhaling verergeren de pijn, terwijl rechtop zitten en voorover leunen enige verlichting kan geven. De patiënt is meestal misselijk en moet braken, soms tot een stadium waarin de braakbewegingen zinloos zijn en de patiënt kokhalst zonder braaksel te produceren.

Vooral bij acute pancreatitis door alcoholisme ondervinden sommige mensen helemaal geen symptomen, behalve matige pijn. Anderen voelen zich verschrikkelijk ziek. Ze zien er doodziek en zweterig uit, hebben een snelle polsslag (100 tot 140 slagen per minuut) en een snelle, ondiepe ademhaling. Ontsteking van de longen kan tot de snelle ademhaling bijdragen.

In het begin kan de lichaamstemperatuur normaal zijn, maar loopt binnen een paar uur op tot 38 tot 38,5 °C. De bloeddruk kan hoog of laag zijn, maar daalt meestal wanneer iemand staat, wat leidt tot flauwte. Naarmate de ziekte zich uitbreidt, zijn patiënten zich steeds minder bewust van hun omgeving. Soms zijn ze nauwelijks bij bewustzijn. Ook kleurt het wit van de ogen (sclera) soms geel.

Een op de vijf mensen met acute pancreatitis heeft last van zwelling in de bovenbuik. Dit is een gevolg van het feit dat de maag- en darminhoud niet meer wordt voortgeduwd (een verschijnsel dat gastro-intestinale ileus wordt genoemd) of omdat de ontstoken alvleesklier vergroot is en de maag naar voren duwt. Er kan zich ook vocht in de buikholte ophopen (dit wordt ascites genoemd).

Bij ernstige acute pancreatitis (necrotiserende pancreatitis) kan de bloeddruk zo sterk dalen dat de patiënt in shock raakt. Ernstige acute pancreatitis is levensbedreigend.

 

Diagnose

De kenmerkende pijn in de buik zet de arts op het spoor van een mogelijk acute pancreatitis, in het bijzonder bij een patiënt met een galblaasaandoening of bij een alcoholist. Bij het lichamelijk onderzoek blijkt vaak dat de spieren van de buikwand gespannen zijn. Bij onderzoek van de buikholte met een stethoscoop kunnen verminderde darmgeluiden worden beluisterd.

Er bestaat geen specifiek bloedonderzoek dat de diagnose van acute pancreatitis kan bevestigen, maar bepaalde onderzoeken kunnen een diagnose ondersteunen. Op de eerste dag van de ziekte nemen de bloedspiegels van twee alvleesklierenzymen, amylase en lipase, gewoonlijk toe om binnen drie tot zeven dagen weer naar normale waarden terug te zakken. Soms nemen deze bloedspiegels echter niet toe doordat tijdens eerdere aanvallen van pancreatitis al een dermate groot deel van de alvleesklier verloren is gegaan dat niet voldoende alvleeskliercellen over zijn om deze enzymen af te scheiden. Patiënten met ernstige acute pancreatitis hebben vaak een verminderd aantal rode bloedcellen als gevolg van bloedverlies in de alvleesklier en de buikholte.

Een buikoverzichtsfoto kan wijzen op uitgezette darmlissen of, in zeldzame gevallen, een of meer galstenen. Echoscopie kan galstenen in de galblaas en soms in de galbuis zichtbaar maken. Ook kan zwelling van de alvleesklier worden waargenomen.

Computertomografie (CT) kan bijzonder zinvol zijn om veranderingen in de grootte van de alvleesklier vast te stellen en wordt bij ernstige gevallen toegepast of wanneer zich complicaties voordoen, zoals een extreem lage bloeddruk. Omdat CT zulke duidelijke beelden oplevert, is de arts in staat een nauwkeurige diagnose te stellen.

Bij ernstige, acute pancreatitis kan een CT-scan helpen bij het bepalen van de prognose. Als de scan slechts een lichte zwelling van de alvleesklier aangeeft, is de prognose uitstekend. Als er grote delen van de alvleesklier verloren zijn gegaan, zijn de vooruitzichten minder goed.

Endoscopische retrograde cholangiopancreatografie (een bepaald röntgenonderzoek dat de structuur van de galwegen en alvleesklierbuis laat zien) wordt doorgaans uitsluitend uitgevoerd indien een galsteen in de galbuis de veronderstelde oorzaak van de pancreatitis is. Hierbij wordt een endoscoop via de mond en dunne darm ingebracht tot bij de sfincter van Oddi. Daar wordt een contrastmiddel in de galwegen geïnjecteerd. Dit middel is zichtbaar onder röntgenstraling. Als de röntgenopnamen een galsteen te laten zien, kan de arts deze met behulp van de endoscoop verwijderen.

 

Behandeling

De meeste patiënten met pancreatitis worden in het ziekenhuis opgenomen. Als de patiënt aan milde acute pancreatitis lijdt, moet eten en drinken worden vermeden omdat dit de alvleesklier tot enzymproductie aanzet. De patiënt krijgt intraveneus voeding en vocht toegediend. Via de neus wordt een slang in de maag gebracht waarmee lucht en vloeistof worden verwijderd, vooral als misselijkheid en braakneigingen aanhouden.

Iemand met ernstige acute pancreatitis belandt doorgaans op de intensive-care-afdeling, waar de vitale functies (pols, bloeddruk en ademhalingssnelheid) zorgvuldig worden gecontroleerd. Ook de urineproductie wordt regelmatig gemeten. Daarnaast worden bloedmonsters genomen om de verschillende bloedbestanddelen te meten, in het bijzonder hematocrie, glucose, elektrolyten, het aantal witte bloedcellen en de bloedspiegel van enzymen.

De patiënt wordt intraveneus gevoed en krijgt gedurende ten minste twee weken en soms wel zes weken lang niets via de mond toegediend. Via de neus wordt een slang in de maag gebracht om de maag leeg te houden en vaak ook om antacida toe te dienen zodat ulcera worden voorkomen.

Het bloedvolume wordt nauwgezet gehandhaafd door intraveneuze toediening van vocht en er vindt tevens hartbewaking plaats. Via een gezichtsmasker of neusslang wordt zuurstof toegediend om de hoeveelheid zuurstof in het bloed te verhogen. Als dit onvoldoende resultaat oplevert, wordt de ademhaling ondersteund met kunstmatige beademing. Ernstige pijn wordt doorgaans met morfinomimetica, zoals pethidine bestreden.

Soms is tijdens de eerste paar dagen van een ernstige acute pancreatitis operatief ingrijpen vereist, bijvoorbeeld om pancreatitis als gevolg van letsel te verlichten of om de oorzaak te achterhalen (exploratief). Wanneer de gezondheidstoestand van de patiënt gedurende de eerste week verslechtert, wordt soms geïnfecteerd en niet meer functionerend alvleesklierweefsel operatief verwijderd. Infectie van een ontstoken alvleesklier vormt een risico, in het bijzonder na de eerste ziekteweek. Soms veronderstelt de arts een infectie omdat de toestand van de patiënt verslechtert, de patiënt koorts krijgt en een hoog aantal witte bloedcellen heeft terwijl andere symptomen afnemen. De diagnose wordt vastgesteld door bloedmonsters te kweken en computertomografie (CT) te verrichten. De arts kan mogelijk een monster van geïnfecteerd materiaal nemen door een naald via de huid in de alvleesklier te brengen. Infecties worden behandeld met antibiotica en operatief ingrijpen.

Soms ontstaat in de alvleesklier een pseudo-cyste die zich vult met alvleesklierenzymen, vocht en weefselafval en daardoor opzwelt als een ballon. Als de pseudo-cyste blijft groeien en pijn of andere symptomen veroorzaakt, zal de arts de druk wegnemen. Dit is vooral van belang als de pseudo-cyste snel opzwelt, geïnfecteerd raakt, gaat bloeden of op het punt staat open te barsten. Afhankelijk van waar de pseudo-cyste zich bevindt, kan de druk worden weggenomen door via de huid een katheter in te brengen en de pseudo-cyste gedurende een aantal weken te draineren of door operatief ingrijpen.

Wanneer acute pancreatitis een gevolg is van galstenen, is de behandeling afhankelijk van de ernst. Bij lichte pancreatitis kan verwijdering van de galblaas doorgaans worden uitgesteld totdat de symptomen verminderen. Ernstige pancreatitis door galstenen kan via endoscopie of een operatie worden behandeld. De operatie bestaat uit het wegnemen van de galblaas en schoonmaken van de galwegen. Bij oudere mensen met andere aandoeningen, bijvoorbeeld hartproblemen, wordt vaak in eerste instantie endoscopie toegepast, maar als deze behandeling geen resultaat heeft, moet er operatief worden ingegrepen.