Mond, keel en slokdarm

De mond vormt de ingang van het spijsverteringsstelsel en van het ademhalingsstelsel. Aan de binnenkant is de mond bekleed met slijmvlies. De afvoergangen van de speekselklieren in de wangen, onder de tong en onder de kaak komen uit in de mond. Onder in de mond ligt de tong, die wordt gebruikt om voedsel te proeven en te vermengen. Achter in de mond bevindt zich de keel.

Smaaksensaties worden waargenomen door de smaakpapillen op het tongoppervlak, geursensaties via reukreceptoren hoog in de neus. De smaakzin is relatief eenvoudig en maakt alleen onderscheid tussen zoet, zuur, zout en bitter. De reukzin is veel complexer en kan veel subtiele variaties onderscheiden.

Door het voedsel met de voortanden te snijden en met de achterliggende kiezen te kauwen, kan het gemakkelijker worden verteerd. Het door de speekselklieren afgescheiden speeksel met daarin verteringsenzymen wordt met de voedseldeeltjes vermengd en hierdoor wordt het spijsverteringsproces gestart. Tussen de maaltijden door verwijdert het speeksel bacteriën die tandbederf en andere aandoeningen kunnen veroorzaken. Speeksel bevat tevens antistoffen en enzymen, bijvoorbeeld lysozym, die eiwitten afbreken en bacteriën rechtstreeks aanvallen.

Slikken begint spontaan en verloopt automatisch. Een klein gespierd klepje voorkomt dat het voedsel via de luchtpijp naar de longen gaat. Het achterste deel van de bovenkant van de mondholte, het zachte gehemelte, gaat omhoog zodat het voedsel niet in de neusholte terechtkomt.

De slokdarm, een dunwandige, gespierde, met slijmvlies beklede buis, verbindt de keel met de maag. Het voedsel wordt niet door zwaartekracht door de slokdarm gedreven, maar door de peristaltiek, ritmische golven van spiercontractie en -ontspanning.

 

Maag

De maag is een groot, boonvormig, hol en gespierd orgaan en bestaat uit vier delen: de maagingang, de maagzak, het maaglichaam en de maaguitgang. Het voedsel komt vanuit de slokdarm in de maag via een ringvormige spier die zich kan openen en sluiten. Gewoonlijk voorkomt deze kringspier dat de maaginhoud terugvloeit naar de slokdarm.

De maag fungeert als een opslagplaats voor voedsel, trekt ritmisch samen en vermengt het voedsel met enzymen. De cellen van de maagbekleding scheiden drie belangrijke stoffen af: slijm, zoutzuur en de precursor van pepsine, een enzym dat eiwitten afbreekt. Het slijm vormt een beschermende laag op de cellen van de maagbekleding zodat deze niet door het zuur en de enzymen worden aangetast. Verstoring van deze slijmlaag, bijvoorbeeld door een infectie met de bacterie Helicobacter pylori of door aspirine, kan tot beschadiging leiden die resulteert in een maagzweer.

Zoutzuur levert de sterk zure omgeving die pepsine nodig heeft om eiwitten af te breken. De hoge zuurgraad van de maag vormt tevens een barrière tegen infectie: de meeste bacteriën worden daardoor gedood. De afscheiding van zuur wordt gestimuleerd door zenuwprikkels naar de maag, door gastrine en door histamine.

Pepsine is verantwoordelijk voor ongeveer 10% van de eiwitafbraak. Het is het enige enzym dat het eiwit collageen, een belangrijke component van vlees, kan afbreken.

Slechts een aantal stoffen als alcohol en aspirine kunnen rechtstreeks en slechts in kleine hoeveelheden rechtstreeks uit de maag worden opgenomen.

 

Dunne darm

Vanuit de maag komt het voedsel terecht in de twaalfvingerige darm, het eerste deel van de dunne darm. Het voedsel komt via de pylorus in de twaalfvingerige darm in porties die de dunne darm kan afbreken. Wanneer de twaalfvingerige darm vol is, geeft deze een signaal af aan de maag om de lediging te staken.

In de twaalfvingerige darm komen enzymen van de alvleesklier en gal van de lever terecht. Deze vloeistoffen komen de twaalfvingerige darm binnen via de sfincter en hebben een belangrijke functie bij de vertering en opname. De vertering en opname worden tevens ondersteund door peristaltische bewegingen waardoor het voedsel wordt gekneed en met secreties van de dunne darm wordt vermengd.

De eerste paar centimeter van de bekleding van de twaalfvingerige darm is glad, maar de rest is geplooid, bezit kleine uitsteeksels en nog kleinere uitsteeksels. Deze villi en microvilli vergroten het totale oppervlak van de binnenwand in de twaalfvingerige darm, waardoor een verhoogde opname van voedingsstoffen mogelijk wordt.

Voorbij de twaalfvingerige darm bestaat de dunne darm nog uit de nuchtere darm en de kronkeldarm. Dit deel van de dunne darm is voornamelijk verantwoordelijk voor de opname van vetten, maar ook van andere voedingsstoffen. De opname wordt verhoogd door het enorme oppervlak van de plooien, villi en microvilli. De wand van de darm wordt ruim van bloed voorzien door de bloedvaten die de opgenomen voedingsstoffen via de poortader naar de lever voeren. De darmwand geeft slijm af om de darminhoud vochtig te houden en water om verteerde voedseldeeltjes op te lossen. Er worden ook kleine hoeveelheden enzymen afgegeven voor de vertering van eiwitten, suikers en vetten.

De samenstelling van de darminhoud verandert geleidelijk. In de twaalfvingerige darm wordt snel water in de darminhoud gepompt om het maagzuur te verdunnen. Naarmate de darminhoud verder door de dunne darm beweegt, wordt deze steeds vloeibaarder door toevoeging van water, slijm, gal en enzymen uit de alvleesklier.

 

Alvleesklier

De alvleesklier of het pancreas is een orgaan opgebouwd uit twee basisweefsels: de acini, kleine blaasjes die verteringsenzymen aanmaken, en de eilandjes die hormonen produceren. Het pancreas scheidt spijsverteringsenzymen af naar de twaalfvingerige darm en hormonen in de bloedbaan. De spijsverterende enzymen worden afgegeven door de cellen van de acini en stromen door diverse kanalen naar de afvoergang van het pancreas. Deze mondt uit in de galbuis bij de sfincter van Oddi, waarna ze gezamenlijk in de twaalfvingerige darm uitmonden. De door het pancreas afgescheiden enzymen breken eiwitten, koolhydraten en vetten af. De proteolytische enzymen die eiwitten afbreken tot een voor het lichaam bruikbare vorm, worden als inactieve enzymen afgescheiden. Ze worden pas geactiveerd wanneer ze in het spijsverteringskanaal terechtkomen. Het pancreas scheidt ook grote hoeveelheden natriumbicarbonaat af, dat de twaalfvingerige darm beschermt door het uit de maag afkomstige zuur te neutraliseren.

Het pancreas maakt drie hormonen: insuline (verlaagt de glucosespiegel), glucagon (verhoogt de glucosespiegel) en somatostatine (remt de afgifte van de voorgaande twee hormonen).

 

Lever

De lever is een groot orgaan met meerdere functies, waarvan slechts enkele te maken hebben met de spijsvertering.

De bruikbare bestanddelen uit het voedsel worden opgenomen door de darmwand die van een groot aantal kleine bloedvaten is voorzien. Deze haarvaten gaan over in aders die uitmonden in weer grotere aders en die uiteindelijk uitmonden in de grote poortader die de lever binnengaat. De poortader splitst zich in de lever weer in haarvaten, waar het inkomende bloed wordt gemetaboliseerd.

Het bloed wordt op twee manieren gemetaboliseerd: bacteriën en andere lichaamsvreemde deeltjes die door de darmen zijn opgenomen, worden verwijderd en daarnaast worden veel van de uit de darmen opgenomen voedingsstoffen afgebroken tot een voor het lichaam bruikbare vorm. Deze bewerkingen in de lever vinden met grote snelheid plaats, waarna het met voedingsstoffen verzadigde bloed weer in de algemene circulatie komt.

De lever produceert ongeveer 75% van het in het lichaam aanwezige cholesterol. De rest is uit het voedsel afkomstig. Ongeveer 80% van het door de lever aangemaakte cholesterol wordt gebruikt bij de galproductie. De lever scheidt ook gal af. Dit wordt opgeslagen in de galblaas totdat het nodig is voor de verdere spijsvertering.

 

Galblaas en galwegen

De gal stroomt uit de lever via de linker en rechter galafvoergang, die zich verenigen tot de gemeenschappelijke leverbuis. Deze verenigt zich met een afvoergang afkomstig van de galblaas, de galblaasbuis of ductus cysticus; beide afvoergangen vormen samen de galbuis. De afvoergang van het pancreas mondt uit in de galbuis op de plaats waar deze uitkomt in de twaalfvingerige darm.

Tussen de maaltijden worden galzouten opgeslagen in de galblaas en stroomt slechts een geringe hoeveelheid gal uit de lever. Zodra er voedsel in de twaalfvingerige darm terechtkomt, wordt een reeks hormonale prikkels en zenuwprikkels afgegeven die de galblaas doen samentrekken. Het gevolg is dat gal in de twaalfvingerige darm stroomt en zich met het daar aanwezige voedsel mengt. De gal heeft twee belangrijke functies. Gal bevordert de vertering en opname van vetten, maar is ook verantwoordelijk voor de verwijdering van bepaalde afvalproducten uit het lichaam, in het bijzonder hemoglobine uit beschadigde rode bloedcellen en cholesterol. Gal is in het bijzonder verantwoordelijk voor de volgende taken:

 

 

Dikke darm

De dikke darm bestaat uit het rechter opstijgende deel, het dwars verlopende deel, het linker afdalende deel en het colon sigmoideum, dat aansluit op de endeldarm. De blindedarm is een klein wormvormig uitsteeksel aan het colon ascendens nabij het aansluitpunt op de dunne darm. De dikke darm scheidt slijm af en is voornamelijk verantwoordelijk voor de opname van water en elektrolyten uit de feces.

De darminhoud is vloeibaar als deze de dikke darm bereikt, maar meestal vast tegen de tijd dat de inhoud het rectum bereikt in de vorm van feces. De vele bacteriën die zich in de dikke darm bevinden, zijn in staat nog wat materiaal af te breken en zo de opname van voedingsstoffen door het lichaam te bevorderen. De bacteriën in de dikke darm produceren ook een aantal belangrijke stoffen, bijvoorbeeld vitamine K. Deze bacteriën zijn van belang voor een gezonde darmfunctie, maar sommige ziekten en antibiotica kunnen het evenwicht tussen de verschillende soorten bacteriën in de dikke darm verstoren. Het resultaat is irritatie die leidt tot de afscheiding van water en slijm. Dit veroorzaakt diarree.

 

Endeldarm en anus

De endeldarm (rectum) is een ruimte die aan het eind van de dikke darm begint, onmiddellijk na het colon sigmoideum, en bij de anus eindigt. Doorgaans is het rectum leeg omdat feces hoger in het colon descendens worden opgeslagen. Uiteindelijk raakt het colon descendens vol en lopen de feces over in het rectum, wat leidt tot aandrang tot ontlasten. Volwassenen en oudere kinderen kunnen deze aandrang weerstaan totdat ze een toilet hebben bereikt. Baby's en jonge kinderen beschikken niet over een zodanige spierbeheersing dat defecatie kan worden uitgesteld.

De anus is de lichaamsopening aan het onderste uiteinde van het spijsverteringskanaal waardoor onverteerbare voedselresten het lichaam verlaten. De anus bestaat gedeeltelijk uit de buitenste lagen die het lichaam begrenzen, waaronder de huid, en gedeeltelijk uit de darm. Bij de anus zet de buitenste huidlaag zich naar binnen voort. Een ringvormige spier houdt de anus gesloten.